پەیڤێن "بەفر" و "بەرف" وەك دەرگەھەك بۆ ڤەكۆلینا ھندەك ئالییێن دەنگسازییا كوردییێ

Abstract

"بەفر" و "بەرف"  گھۆرتەیا ھەمان پەیڤێ یە و نموونەیەكا جھگوھۆڕینێ (metathesis) یە. ئەو ل ھەرێمێن جودا یێن كوردستانێ دھێن ب كار ئینان. جوداھییا د ناڤبەرا وان دا ڕێزكرنا دەنگێن [ف] و [ر] یە. ئەڤ جوداھی دەرگەھێ ھندەك مژارێن فۆنۆلۆجییا زمانێ كوردی بۆ مە ڤەدكت. ھەروەھا ئەو بۆ ھندەك تیۆرییێن فۆنۆلۆجییێ دبت تاقیكرن. 

د ڤێ ڤەكۆلینێ دا، دەنگێن "بەفر" و "بەرف"ێ ب ڕێیا شرۆڤەكرنا فۆنێتێكی و ب ڕێیا سیمایێن جوداكەر (distinctive features) ھاتنە بەرچاڤ كرن. ژ بەر كو پرسیارەكا ڤێ ڤەكۆلینێ ئەوە كا بۆچی ئەڤ ھەر دو شێوە، ئانكو "بەفر" و "بەرف"، د كرمانجییێ دا ھەنە، دەنگڕێزییا دەنگێن ھەردو فۆرمان ل گۆر ھەرەما دەنگینییێ (sonority heirarchy) ھاتیە دیار كرن. 

گاڤا "بەفر"، لێ نە "بەرف"،  ب سەرێ خوە دھێت لێڤ كرن، [i]-یەك دكەڤت د ناڤبەرا [ف] و [ر] دا. ئەڤ دەنگێ تێخستی پەیڤێ دكت پەیڤەكا دوبڕگە، ئانكو [be.fir]. ژ بەر ھندێ، بەحسێ بڕگەیا كرمانجی و جۆرێن وێ و ھێزا  كو دكەڤت سەر وان د ڤێ ڤەكۆلینێ دا ھاتیە كرن. ژ بەر كو ھێز (stress) دیاردەیەكا پرۆسۆدی یە، فۆنۆلۆجییا كێشناسی (metrical phonology) یا كو دیاردەیێن پرۆسۆدی یێن زمانی شرۆڤە دكت ھاتیە بەحس كرن و ل سەر ھندەك پەیڤێن كرمانجی و "بەفر" و "بەرف"-ان ژی ھاتیە ب كار ئینان.

ل دووماھییێ، بەرسڤا پرسیارا "كا بۆچی ھەم "بەفر" و ھەم "بەرف" د كرمانجییێ دا دھێن پەسەند كرن؟" ھاتیە دان و ب ڕێیا تیۆرییا ئۆپتیمالیتەیێ (optimality theory) ھاتیە دیار كرن كا چەوا قەیدێن فۆنۆلۆجی ڕێ ددن كو ھەردو شێوە قەبوولبار بن.