هەرێما کوردستانێ و بنیاتنانا سیستەمێ سیاسی ل عیراقا فیدرال دا
Keywords:
سیستەمێ سیاسی, دەستور, فیدرالی, هەرێمAbstract
عیراق وەک دەولەتەکا فیدرالی دهێتە هژمارتن، ژ وان دەولەتایە یێن خودان سیستەمەکێ سیاسی یێ ئالۆز، کو هەرێمێن ئەڤان جورە وەلاتان ب رێژەکێ د سەربەخوونە بەراورد دگەل دەولەتێن سیستەمێ حوکمرانیا وان وان یێ ئاسان(بسیط). لەورا لدویڤ ئەڤێ چەندێ یەکەیێن وێ یێن حوکمدار دەستهەلاتا خو یا سەربەخوو ل سەر هاولاتیێن خو هەیە د چارچوڤێ بیاڤەکێ جوگرافی یێ دەستنیشانکری دا. و دەستهەلاتێن هەر ئێك ژ دەستهلاتداریێن فیدرالی و دەستهەلاتداریێن هەرێمێن فیدرالی ژ لایێ دهستورێ عیراقیڤە دهێنە دەستنیشانكرن ئەو دهستورێ رادبیت ب رێكخستنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا حكومەتا فیدرالی و حكومەتێن هەرێماندا، هەرێم د دەولەتا فیدرالدا داگێرانێ ژ پشكەكا سەروەریا خۆ یا ناڤخۆیی دكەت ژ بۆ بەرژەوەندیا حكومەتا فیدرال و پشكا دی بۆ خۆ دپارێزیت، دیسان داگیرانێ ژ سەروەریا خۆیا دەرڤەژی دكەت، ژبۆ بەرژەوەندیا حكومەتا فیدرال و ئەو یاسا و بریارێن ژ حكومەتا فیدرال دەردكەڤن د چوارچووڤێ دەستهەلاتێن وێ یێن دهستوریدا دڤێت هەمی پێگیریێ پێ بكەن، ل سەر ئاستێ دەولەتا فیدرالیدا، ئەو یاسا و بڕیارێن ژ دەستهەلاتداریێن هەرێما دەردكەڤن ب تنێ دێ ئەو هەرێم یا پێگیر بیت ئەوا ئەو یاسا دەرئێخستین.
دەستهەلاتدارێن فیدرالی (یێن ئێكگرتی) خۆدان دەستهەلاتێن سروشتێ و سەروەرینە، نەخاسمە یێن گرێدایی د بوارێن دهرهكى یێن دەولەتا فیدراليدا، وهكى نوینەراتیا دبلوماسی ل دەرڤە، ئەنجامدانا كارێ دبلوماسی، چوونا دناڤا رێككەفتنێن نیڤدەولەتیدا، راگەهاندنا شەری و ئاشتیێ وئەندامبوون د رێكخراوێن نیڤدەولەتیدا.
ژبەر ئهوێ چەندێ پێدڤی خواندنەك بهێتە كرن ل سەر ڕۆلێ هەرێمان د ئاڤاكرنا سیستەمێ سیاسیدا ل دەولەتێن فیدرالی، ئەوژی ژ بۆ دیاركرنا ڕۆلێ (هەرێما كوردستان) ێ د ڤێ چەندێدا وەك (بوارەكێ خواندنێ).
رەوایییا فیدرالیەتێ پالپشتیێ ددەتە ل سەر وان رێكێن سنۆر نەخشەدكەن د سیستەمێ فیدرالیدا و ب رێكا وان دەستهەلاتداری دهێنە دابەشكرن، ل دەمێ فیدرالیەت كاردكەت، بۆ رازیبوون ل سەر ڤان داخوازییان، ئەڤە دێ باوەریێ د ناڤ خەلكيدا موكوم كەت كو كو خهلكى مافێ هەى چارەنڤیسێ خو دیاربكەت و ب ههمى رهنگهكى سهروهريا خۆ بكاربينيت.
هەرێما كوردستانێ ژبەر وی مافێ دهستوری و سیستەمێ سازیان هەیی ل هەرێمێ خۆدان (سەربەخۆیا دهستوری، سەربەخۆیا یاسا دانانێ سەربەخۆیا بجهـ ئینانێ، سەربەخۆیا دادوەری، سەربەخۆیا دارایی)، ژبەر ئهڤێ چەندێ دێ بینین (هەرێمێن فیدرالی) و ژوانا ژی هەرێما كوردستانێ ڕۆلەكێ بنەرەتی دگێرن د ئاڤاكرنا سیستەمێ سیاسیدا، ئەڤەژی ژ ئەنجامێ وی ڕۆلێيه يێ ئەو هەرێم پێ رادبن د جێگیركرنا بنەرەتێن رابوونا دەولەتێدا، زێدەباری ئەنجامدانا دەستهەلاتداریان بۆ دەستهەلاتێن خۆ یێن (یاسادانانێ و بجهـ ئینانێ و دادوەریێ).
